–286

دانشکده حقوق و علوم سیاسی
پایان نامه جهت اخذ مدرک کارشناسی ارشد
رشته مطالعات منطقه ای( گرایش خاورمیانه و شمال آفریقا )
عنوان:
نقش قدرت های منطقه ای در تحولات سوریه
استاد راهنما:
دکتر اصغر جعفری ولدانی
استاد مشاور:
دکتر علی آدمی
نگارش:
سید علی نجات
تابستان92
تقدیم به
او که شوق دانستن را در وجودم نهاد
و
تقدیم به
کسانی که عاشقانه روشنی وجودشان، چراغ هدایتم شد
پدر، مادر و خانواده ام.
تقدیر و تشکر

خدای من! با نعمتت مرا آغاز کردی، بیش از آنکه چیزی به یاد آمدنی باشم. ستایش یگانه ای را که حضورش، همواره روح پویایی را در زندگانی ام می دمد و آوای هلهه در ستارگان را نوید می دهد.
رحمت واسعه خداوندی فرصتی داد تا به اقتضای توان و وسع خود از محضر اساتید گرانقدر بهره جویم و ره توشه ای از بار علمی ایشان برگیرم. از استاد راهنمای بزرگوارم جناب آقای دکتر جعفری ولدانی به خاطر راهنمائی هایشان در انجام این پایان نامه قدردانی و سپاس گذاری می نمایم. بزرگ انسانی که داشته های امروزم را مدیون الطاف دیروز ایشان هستم. همچنین از استاد مشاور جناب آقای دکتر علی آدمی صمیمانه قدردانی می نمایم.
از استاد بزرگوار جناب آقای دکتر طباطبایی که به عنوان داور، زحمت بازخوانی این پایان نامه را به عهده داشتند و نظرات ارزنده ای در هر چه بهتر شدن آن ارائه نمودند کمال سپاسگزاری را دارم.
چکیده
شروع اعتراضات سوریه از مارس 2011 پس از دومینوی انقلاب های عربی، اگر چه با خواسته های مردمی همراه بود، اما با فاصله ای اندک صحنه سیاسی سوریه را شاهد اغتشاشات و ناآرامی هایی کرد که متأثر از حمایت ها و دخالت های خارجی بود. با شکل گیری بحران سیاسی در سوریه، بازيگران منطقه ای مطابق مقدورات و محذورات خود، همچنین با تبعيت از آموزه‌هاي رئاليستي حاکم بر سياست خارجي خود که مبتني بر آموزه‌هاي واقعگرايانه می باشد؛ در صدد تأمين حداکثر منافع ملي خويش در ابعاد گوناگون از طريق مشارکت در بحران سوريه بوده اند. در همین راستا پرسش اصلی این است که نقش قدرت های منطقه ای در تحولات سوریه چیست؟ فرضیه اصلی نگارنده این است که رقابت، تضاد منافع و دیدگاه های متعارض قدرت های منطقه ای، موجب پیچیدگی، تشدید تحولات و تداوم بحران در سوریه شده است. نوشتار حاضر به روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای و الکترونیکی می باشد؛ فصول مختلف پژوهش در جهت تحقق فرضیه مزبور طراحی و سازماندهی شده است. همچنین یافته های پژوهش از این امر حکایت دارد که تعارض منافع میان بازیگران منطقه ای تأثیرگذار در بحران سوریه، بازی با حاصل جمع جبری صفر را ایجاد کرده است. این نوع نگاه مانع هر گونه سازش، و راه حل سیاسی برای خروج از بحران سیاسی در سوریه شده است. این امر به نوبه ی خود علاوه بر پيچيدگي بيش از پيش بحران سوريه، موجب افزايش حجم منازعاتي آن نيز گرديده است. مجموعه این شرایط و شکاف های عمده داخلی در کنار متغیرهای مؤثر و مداخله گر منطقه ای و بین المللی، موجب تشدید تحولات و تداوم بحران در سوریه شده است و راه حل سیاسی برای خروج از بحران را دشوار ساخته است.
واژگان کلیدی:
بحران سوریه، قدرت های منطقه ای، محور محافظه کار، محور مقاومت، رقابت منطقه ای، موازنه منطقه ای.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول : کلیات تحقیق
1-1- طرح و تبیین موضوع.................................................................................................................................1
اهمیت و ضرورت تحقیق..........................................................................................................................2
سوال اصلی تحقیق ...................................................................................................................................2
فرضیه اصلی تحقيق..................................................................................................................................3
تعريف مفاهيم و اصطلاحات تحقيق......................................................................................................3
1-5-1- قدرت منطقه ای.........................................................................................................................................3
1-5-2- بحران..........................................................................................................................................................3
1-5-3- موازنه قدرت...............................................................................................................................................3
1-5-4- ژئوپلیتیک....................................................................................................................................................4
1-5-5- بیداری اسلامی...........................................................................................................................................4
سوابق تحقیق.............................................................................................................................................4
متغیرهای تحقیق......................................................................................................................................6
روش تحقیق...............................................................................................................................................6
موانع و محدودیت های تحقیق..............................................................................................................6
سازماندهی تحقیق....................................................................................................................................6
فصل دوم : چارچوب نظری
2-1- مقدمه.............................................................................................................................................................. 9
2-2- تاریخچه موازنه قدرت..................................................................................................................................10
3-2- شیوه های تامین و حفظ موازنۀ قدرت .................................................................................................11
4-2- رویکردهای نظری به موازنه قدرت...........................................................................................................13
2-4-1- نظریه کلاسیک واقع گرا.......................................................................................................................13
2-4-2- تلقی نو واقع گرایانه از توازن قوا.........................................................................................................15
عنوان صفحه
2-5- موازنه قوا و مطالعات منطقه ای................................................................................................................20
2-6- نقش مؤلفه های ژئوپلیتیکی در موازنه منطقه ای.................................................................................21
2-7- نظم های منطقه ای...................................................................................................................................22
2-7-1- تعریف منطقه...........................................................................................................................................22
2-7-2- ساختار نظام های منطقه ای................................................................................................................22
2-7-3- ساختار نظام موازنه قدرت در منطقه خاورمیانه...............................................................................24
2-7-4- ائتلاف ها و محورهای منطقه ای.........................................................................................................25
فصل سوم : کالبد شکافی تحولات سوریه
3-1- ژئوپلیتیک سوریه.........................................................................................................................................28
3-2- سیری در تحولات سیاسی سوریه...........................................................................................................30
3-3- چگونگی شکل گیری بحران سوریه.........................................................................................................35
3-4- سطوح تحلیل بحران سوریه.......................................................................................................................39
3-4-1- سطح تحلیل داخلی ..............................................................................................................................39
3-4-1-1- شکاف مذهبی- طایفه ای................................................................................................................39
3-4-1-2- شکاف سیاسی.....................................................................................................................................40
3-4-1-3- شکاف اقتصادی..................................................................................................................................40
3-4-2-سطح تحلیل فرامنطقه ای ...................................................................................................................41
3-4-3- سطح تحلیل منطقه‎ای..........................................................................................................................44
عنوان صفحه
فصل چهارم: واکاوی نقش ترکیه، عربستان سعودی و قطر در بحران سوریه
بخش اول: نقش ترکیه در بحران سوریه
4-1- مقدمه..............................................................................................................................................................48
4-2- روابط ترکیه و سوریه در دوران معاصر....................................................................................................49
4-3- عوامل اختلاف انگیز در روابط ترکیه و سوریه......................................................................................51
4-3-1- اختلاف ارضی بر سر استان هاتای.......................................................................................................51
4-3-2- مسأله تقسیم آب.....................................................................................................................................52
4-3-3- مسأله

–286

دانشکده حقوق و علوم سیاسی
پایان نامه جهت اخذ مدرک کارشناسی ارشد
رشته مطالعات منطقه ای( گرایش خاورمیانه و شمال آفریقا )
عنوان:
نقش قدرت های منطقه ای در تحولات سوریه
استاد راهنما:
دکتر اصغر جعفری ولدانی
استاد مشاور:
دکتر علی آدمی
نگارش:
سید علی نجات
تابستان92
تقدیم به
او که شوق دانستن را در وجودم نهاد
و
تقدیم به
کسانی که عاشقانه روشنی وجودشان، چراغ هدایتم شد
پدر، مادر و خانواده ام.
تقدیر و تشکر

خدای من! با نعمتت مرا آغاز کردی، بیش از آنکه چیزی به یاد آمدنی باشم. ستایش یگانه ای را که حضورش، همواره روح پویایی را در زندگانی ام می دمد و آوای هلهه در ستارگان را نوید می دهد.
رحمت واسعه خداوندی فرصتی داد تا به اقتضای توان و وسع خود از محضر اساتید گرانقدر بهره جویم و ره توشه ای از بار علمی ایشان برگیرم. از استاد راهنمای بزرگوارم جناب آقای دکتر جعفری ولدانی به خاطر راهنمائی هایشان در انجام این پایان نامه قدردانی و سپاس گذاری می نمایم. بزرگ انسانی که داشته های امروزم را مدیون الطاف دیروز ایشان هستم. همچنین از استاد مشاور جناب آقای دکتر علی آدمی صمیمانه قدردانی می نمایم.
از استاد بزرگوار جناب آقای دکتر طباطبایی که به عنوان داور، زحمت بازخوانی این پایان نامه را به عهده داشتند و نظرات ارزنده ای در هر چه بهتر شدن آن ارائه نمودند کمال سپاسگزاری را دارم.
چکیده
شروع اعتراضات سوریه از مارس 2011 پس از دومینوی انقلاب های عربی، اگر چه با خواسته های مردمی همراه بود، اما با فاصله ای اندک صحنه سیاسی سوریه را شاهد اغتشاشات و ناآرامی هایی کرد که متأثر از حمایت ها و دخالت های خارجی بود. با شکل گیری بحران سیاسی در سوریه، بازيگران منطقه ای مطابق مقدورات و محذورات خود، همچنین با تبعيت از آموزه‌هاي رئاليستي حاکم بر سياست خارجي خود که مبتني بر آموزه‌هاي واقعگرايانه می باشد؛ در صدد تأمين حداکثر منافع ملي خويش در ابعاد گوناگون از طريق مشارکت در بحران سوريه بوده اند. در همین راستا پرسش اصلی این است که نقش قدرت های منطقه ای در تحولات سوریه چیست؟ فرضیه اصلی نگارنده این است که رقابت، تضاد منافع و دیدگاه های متعارض قدرت های منطقه ای، موجب پیچیدگی، تشدید تحولات و تداوم بحران در سوریه شده است. نوشتار حاضر به روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای و الکترونیکی می باشد؛ فصول مختلف پژوهش در جهت تحقق فرضیه مزبور طراحی و سازماندهی شده است. همچنین یافته های پژوهش از این امر حکایت دارد که تعارض منافع میان بازیگران منطقه ای تأثیرگذار در بحران سوریه، بازی با حاصل جمع جبری صفر را ایجاد کرده است. این نوع نگاه مانع هر گونه سازش، و راه حل سیاسی برای خروج از بحران سیاسی در سوریه شده است. این امر به نوبه ی خود علاوه بر پيچيدگي بيش از پيش بحران سوريه، موجب افزايش حجم منازعاتي آن نيز گرديده است. مجموعه این شرایط و شکاف های عمده داخلی در کنار متغیرهای مؤثر و مداخله گر منطقه ای و بین المللی، موجب تشدید تحولات و تداوم بحران در سوریه شده است و راه حل سیاسی برای خروج از بحران را دشوار ساخته است.
واژگان کلیدی:
بحران سوریه، قدرت های منطقه ای، محور محافظه کار، محور مقاومت، رقابت منطقه ای، موازنه منطقه ای.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول : کلیات تحقیق
1-1- طرح و تبیین موضوع.................................................................................................................................1
اهمیت و ضرورت تحقیق..........................................................................................................................2
سوال اصلی تحقیق ...................................................................................................................................2
فرضیه اصلی تحقيق..................................................................................................................................3
تعريف مفاهيم و اصطلاحات تحقيق......................................................................................................3
1-5-1- قدرت منطقه ای.........................................................................................................................................3
1-5-2- بحران..........................................................................................................................................................3
1-5-3- موازنه قدرت...............................................................................................................................................3
1-5-4- ژئوپلیتیک....................................................................................................................................................4
1-5-5- بیداری اسلامی...........................................................................................................................................4
سوابق تحقیق.............................................................................................................................................4
متغیرهای تحقیق......................................................................................................................................6
روش تحقیق...............................................................................................................................................6
موانع و محدودیت های تحقیق..............................................................................................................6
سازماندهی تحقیق....................................................................................................................................6
فصل دوم : چارچوب نظری
2-1- مقدمه.............................................................................................................................................................. 9
2-2- تاریخچه موازنه قدرت..................................................................................................................................10
3-2- شیوه های تامین و حفظ موازنۀ قدرت .................................................................................................11
4-2- رویکردهای نظری به موازنه قدرت...........................................................................................................13
2-4-1- نظریه کلاسیک واقع گرا.......................................................................................................................13
2-4-2- تلقی نو واقع گرایانه از توازن قوا.........................................................................................................15
عنوان صفحه
2-5- موازنه قوا و مطالعات منطقه ای................................................................................................................20
2-6- نقش مؤلفه های ژئوپلیتیکی در موازنه منطقه ای.................................................................................21
2-7- نظم های منطقه ای...................................................................................................................................22
2-7-1- تعریف منطقه...........................................................................................................................................22
2-7-2- ساختار نظام های منطقه ای................................................................................................................22
2-7-3- ساختار نظام موازنه قدرت در منطقه خاورمیانه...............................................................................24
2-7-4- ائتلاف ها و محورهای منطقه ای.........................................................................................................25
فصل سوم : کالبد شکافی تحولات سوریه
3-1- ژئوپلیتیک سوریه.........................................................................................................................................28
3-2- سیری در تحولات سیاسی سوریه...........................................................................................................30
3-3- چگونگی شکل گیری بحران سوریه.........................................................................................................35
3-4- سطوح تحلیل بحران سوریه.......................................................................................................................39
3-4-1- سطح تحلیل داخلی ..............................................................................................................................39
3-4-1-1- شکاف مذهبی- طایفه ای................................................................................................................39
3-4-1-2- شکاف سیاسی.....................................................................................................................................40
3-4-1-3- شکاف اقتصادی..................................................................................................................................40
3-4-2-سطح تحلیل فرامنطقه ای ...................................................................................................................41
3-4-3- سطح تحلیل منطقه‎ای..........................................................................................................................44
عنوان صفحه
فصل چهارم: واکاوی نقش ترکیه، عربستان سعودی و قطر در بحران سوریه
بخش اول: نقش ترکیه در بحران سوریه
4-1- مقدمه..............................................................................................................................................................48
4-2- روابط ترکیه و سوریه در دوران معاصر....................................................................................................49
4-3- عوامل اختلاف انگیز در روابط ترکیه و سوریه......................................................................................51
4-3-1- اختلاف ارضی بر سر استان هاتای.......................................................................................................51
4-3-2- مسأله تقسیم آب.....................................................................................................................................52
4-3-3- مسأله