–286- قسمت 2

کردها.............................................................................................................................................53
4-4- تحولی کوتاه در روابط دو کشور................................................................................................................55
4-5- نگاه دوباره ترکیه به خاورمیانه.................................................................................................................56
4-6- رویکرد سیاست خارجی ترکیه در قبال بحران سوریه..........................................................................57
4-6-1- مرحله ی اول؛ نصحیت و ارشاد............................................................................................................58
4-6-2- مرحله ی دوم؛ تهدید و فشار................................................................................................................58
4-7- دلایل تغییر رویکرد سیاست خارجی ترکیه در قبال تحولات سوریه..............................................62
4-7-1- توجه به منافع ملی.................................................................................................................................62
4-7-2- ایفای نقش رهبری ................................................................................................................................63
4-7-3- ایجاد تغییر در موازنه ی منطقه ای....................................................................................................64
4-8- چالش ها و فرصت های ترکیه نسبت به رویکرد خود در تحولات سوریه.......................................66
بخش دوم: نقش عربستان سعودی در بحران سوریه
4-9- روابط عربستان سعودی و سوریه..............................................................................................................70
4-10- رویکرد سیاست خارجی عربستان سعودی در قبال بحران سوریه.................................................70
عنوان صفحه
4-11- رویکرد تهاجمی به نظام وحمایت از معارضین...................................................................................72
4-12- دلایل اتخاذ رویکرد تهاجمی عربستان در قبال تحولات سوریه......................................................75
4-12-1- رقابت های منطقه ای و بین المللی، عربستان و سوریه...............................................................75
4-12-2- اختلافات ایدئولوژیکی: تقابل مقاومت با محافظه‌کاری عربی......................................................76
4-12-3- نزدیکی استراتژیک سوریه با ایران..................................................................................................77
4-12-4- رقابت با ایران و تغییر در موازنۀ قدرت منطقه ای........................................................................79
4-13- چالش ها و فرصت های عربستان سعودی نسبت به رویکرد خود در تحولات سوریه..............81
بخش سوم: نقش قطر در بحران سوریه
4-14- کوچکِ بلند پرواز.......................................................................................................................................84
4-15- رویکرد سیاست خارجی قطر در قبال بحران سوریه..........................................................................85
4-16- سازوکارهای قطر در بحران سوریه.........................................................................................................87
4-16-1- منابع مالی..............................................................................................................................................87
4-16-2- شبکه الجزیره........................................................................................................................................88
4-16-3- دخالت های نظامی.............................................................................................................................89
4-17- چالش ها و فرصت های قطر نسبت به رویکرد خود در تحولات سوریه.......................................91
4-18- نتیجه گیری...............................................................................................................................................92
فصل پنجم: نقش جمهوری اسلامی ایران در بحران سوریه
5-1- مقدمه...........................................................................................................................................................94
5-2- روابط ایران و سوریه...................................................................................................................................95
5-3- اهمیت نقش ایران در بحران سوریه......................................................................................................98
عنوان صفحه
5-4- رویکرد ایران در قبال بحران سوریه.....................................................................................................100
5-5- دلایل حمایت جمهوری اسلامی ایران از سوریه...............................................................................103
5-6- چالش ها و فرصت های ایران نسبت به رویکرد خود در تحولات سوریه....................................108
5-7- نتیجه گیری.............................................................................................................................................110
یافته ها و نتیجه گیری........................................................................................................................................111
منابع و مآخذ.........................................................................................................................................................117
منابع فارسی..........................................................................................................................................................117
منابع عربی............................................................................................................................................................122
منابع انگلیسی......................................................................................................................................................123
چکیده انگلیسی...................................................................................................................................................124
فصل اول:
کـلیات تحقـیق
طرح و تبیین موضوع بعد از پایان جنگ جهانی دوم تا به امروز، منطقه خاورمیانه از بحرانی‌ترین مناطق جهان بوده است. خاورمیانه به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی و دارا بودن ذخایر انرژی و حوزه های تمدنی و ایدئولوژیکی، محل تلاقی منافع و منازعه میان قدرت های منطقه ای و فرا منطقه ای بوده است. از آغاز سال 2011 نیز، خاورمیانه شاهد تحولات اساسی بوده است. در پی جنبش های مردمی و تحولات جدید در خاورمیانه و شمال آفریقا بسیاری از نظام های سیاسی و نظم منطقه ای تغییر یافته و الگو های مختلفی از تحولات در کشورهای مختلف رخ داده است که تفاوت های زیادی با هم داشته اند؛ در میان وضعیت سوریه با تمام کشورهای دیگر متفاوت است و تداوم و تشدید بحران در این کشور با درگیری مخالفین و دولت همچنین مداخله خارجی همراه است. اگر چه خواسته های مردمي در شکل گیری و تداوم بحران سوريه(مارس2011) نقش مهمی دارند اما با نگاهی به نقشه صف آرایی های منطقه، نقش عوامل خارجي در اين اعتراضات را نباید نادیده گرفت. با شکل گیری بحران سیاسی در سوریه، بازیگران داخلی، منطقه ای و فرا منطقه ای ذی نفع و تأثیر گذار، بر اساس منافع و علایق خود جهت گیری مختلفی را در رابطه با این کشور که از اهمیت ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیکی در منطقه نیز برخوردار است، اتخاذ نموده اند. بدیهی است که هرکدام از بازیگران تلاش می کنند محیط و قواعد بازی را به گونه ای هدایت و مدیریت کند که منافع حداکثری خود را در این کشور تضمین کند. در همین راستا می توان تداوم بحران در سوریه را ناشی از رقابت و تعارض شدید بین منافع راهبردی و رویکرد بین دو جریان متضاد «مقاومت» و «محافظه کار عربی» در منطقه خاورمیانه دانست. با آغاز بهار عربي شاهد بروز رقابت فزاینده ای بین جریان مقاومت در مقابل جریان محافظه کار در منطقه خاورميانه بوده ايم. تعارض منافع میان این دو جریان در بحران سوریه، بازی با حاصل جمع جبری صفر را ایجاد کرده است. این نوع نگاه مانع هر گونه سازش، و راه حل سیاسی برای خروج از بحران سیاسی در سوریه شده است. در یک طرف بحران سوریه جریان محافظه کار؛ شامل بازیگران منطقه ای مانند عربستان سعودی، قطر و ترکیه می باشد که رویکرد معطوف به تغییر رژیم در سوریه را دنبال می کنند و طرفدار راه حل نظامی در بحران سوریه می باشند. در همین راستا جريان محافظه كار در تلاش است با منزوی کردن سوریه، یکی از متحدان کلیدی ایران را در منطقه که پل ارتباطی با گروههاي مقاومت حزب الله و حماس هم هست، ضربه‌اي به اين جريان بزند. در طرف دیگر جریان موسوم به مقاومت که شامل بازیگرانی مانند جمهوری اسلامی ایران، حزب الله لبنان و در مقیاس کوچکتر عراق می باشند که خواستار حفظ دولت کنونی سوریه اگر چه با انجام برخی اصلاحات سیاسی و مشارکت دادن گروه های سیاسی دیگر در ساختار قدرت هستند. تغيير جهت سياست خارجي سوريه به طرف جريان محافظه كار باعث تغيير نقشه سياسي و قدرت در خاورميانه شده و ضربه جبران ناپذيري بر جريان مقاومت است؛ بنابراین هر يك از طرفين بحران با درك اين مطلب سعي در حفظ يا تغيير تحولات و اوضاع سوريه دارند.
قدرت های منطقه ای که در این پژوهش مورد بررسی قرار می گیرند، شامل: جمهوری اسلامی ایران، ترکیه، عربستان سعودی و قطر می باشند.
اهمیت و ضرورت تحقیقاهداف این تحقیق شامل بررسی موضع گیری، تعیین نقش، اهداف و سازوکارهای قدرت های اصلی منطقه ای تأثیرگذار در بحران سوریه می باشد. همچنین اشاره به اینکه کدامین عوامل باعث حساس شدن و ایفای نقش فعال بازیگران منطقه ای در بحران سوریه شده اند، ایفای اینگونه نقش چه فرصت ها و چالش هایی برای این بازیگران خواهد داشت؟ همچنین دلائل انتخاب موضوع عبارتند از : داشتن درک و شناخت صحیح از تحولات اخیر خاورمیانه، به خصوص تحولات جاری

–286- قسمت 2

کردها.............................................................................................................................................53
4-4- تحولی کوتاه در روابط دو کشور................................................................................................................55
4-5- نگاه دوباره ترکیه به خاورمیانه.................................................................................................................56
4-6- رویکرد سیاست خارجی ترکیه در قبال بحران سوریه..........................................................................57
4-6-1- مرحله ی اول؛ نصحیت و ارشاد............................................................................................................58
4-6-2- مرحله ی دوم؛ تهدید و فشار................................................................................................................58
4-7- دلایل تغییر رویکرد سیاست خارجی ترکیه در قبال تحولات سوریه..............................................62
4-7-1- توجه به منافع ملی.................................................................................................................................62
4-7-2- ایفای نقش رهبری ................................................................................................................................63
4-7-3- ایجاد تغییر در موازنه ی منطقه ای....................................................................................................64
4-8- چالش ها و فرصت های ترکیه نسبت به رویکرد خود در تحولات سوریه.......................................66
بخش دوم: نقش عربستان سعودی در بحران سوریه
4-9- روابط عربستان سعودی و سوریه..............................................................................................................70
4-10- رویکرد سیاست خارجی عربستان سعودی در قبال بحران سوریه.................................................70
عنوان صفحه
4-11- رویکرد تهاجمی به نظام وحمایت از معارضین...................................................................................72
4-12- دلایل اتخاذ رویکرد تهاجمی عربستان در قبال تحولات سوریه......................................................75
4-12-1- رقابت های منطقه ای و بین المللی، عربستان و سوریه...............................................................75
4-12-2- اختلافات ایدئولوژیکی: تقابل مقاومت با محافظه‌کاری عربی......................................................76
4-12-3- نزدیکی استراتژیک سوریه با ایران..................................................................................................77
4-12-4- رقابت با ایران و تغییر در موازنۀ قدرت منطقه ای........................................................................79
4-13- چالش ها و فرصت های عربستان سعودی نسبت به رویکرد خود در تحولات سوریه..............81
بخش سوم: نقش قطر در بحران سوریه
4-14- کوچکِ بلند پرواز.......................................................................................................................................84
4-15- رویکرد سیاست خارجی قطر در قبال بحران سوریه..........................................................................85
4-16- سازوکارهای قطر در بحران سوریه.........................................................................................................87
4-16-1- منابع مالی..............................................................................................................................................87
4-16-2- شبکه الجزیره........................................................................................................................................88
4-16-3- دخالت های نظامی.............................................................................................................................89
4-17- چالش ها و فرصت های قطر نسبت به رویکرد خود در تحولات سوریه.......................................91
4-18- نتیجه گیری...............................................................................................................................................92
فصل پنجم: نقش جمهوری اسلامی ایران در بحران سوریه
5-1- مقدمه...........................................................................................................................................................94
5-2- روابط ایران و سوریه...................................................................................................................................95
5-3- اهمیت نقش ایران در بحران سوریه......................................................................................................98
عنوان صفحه
5-4- رویکرد ایران در قبال بحران سوریه.....................................................................................................100
5-5- دلایل حمایت جمهوری اسلامی ایران از سوریه...............................................................................103
5-6- چالش ها و فرصت های ایران نسبت به رویکرد خود در تحولات سوریه....................................108
5-7- نتیجه گیری.............................................................................................................................................110
یافته ها و نتیجه گیری........................................................................................................................................111
منابع و مآخذ.........................................................................................................................................................117
منابع فارسی..........................................................................................................................................................117
منابع عربی............................................................................................................................................................122
منابع انگلیسی......................................................................................................................................................123
چکیده انگلیسی...................................................................................................................................................124
فصل اول:
کـلیات تحقـیق
طرح و تبیین موضوع بعد از پایان جنگ جهانی دوم تا به امروز، منطقه خاورمیانه از بحرانی‌ترین مناطق جهان بوده است. خاورمیانه به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی و دارا بودن ذخایر انرژی و حوزه های تمدنی و ایدئولوژیکی، محل تلاقی منافع و منازعه میان قدرت های منطقه ای و فرا منطقه ای بوده است. از آغاز سال 2011 نیز، خاورمیانه شاهد تحولات اساسی بوده است. در پی جنبش های مردمی و تحولات جدید در خاورمیانه و شمال آفریقا بسیاری از نظام های سیاسی و نظم منطقه ای تغییر یافته و الگو های مختلفی از تحولات در کشورهای مختلف رخ داده است که تفاوت های زیادی با هم داشته اند؛ در میان وضعیت سوریه با تمام کشورهای دیگر متفاوت است و تداوم و تشدید بحران در این کشور با درگیری مخالفین و دولت همچنین مداخله خارجی همراه است. اگر چه خواسته های مردمي در شکل گیری و تداوم بحران سوريه(مارس2011) نقش مهمی دارند اما با نگاهی به نقشه صف آرایی های منطقه، نقش عوامل خارجي در اين اعتراضات را نباید نادیده گرفت. با شکل گیری بحران سیاسی در سوریه، بازیگران داخلی، منطقه ای و فرا منطقه ای ذی نفع و تأثیر گذار، بر اساس منافع و علایق خود جهت گیری مختلفی را در رابطه با این کشور که از اهمیت ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیکی در منطقه نیز برخوردار است، اتخاذ نموده اند. بدیهی است که هرکدام از بازیگران تلاش می کنند محیط و قواعد بازی را به گونه ای هدایت و مدیریت کند که منافع حداکثری خود را در این کشور تضمین کند. در همین راستا می توان تداوم بحران در سوریه را ناشی از رقابت و تعارض شدید بین منافع راهبردی و رویکرد بین دو جریان متضاد «مقاومت» و «محافظه کار عربی» در منطقه خاورمیانه دانست. با آغاز بهار عربي شاهد بروز رقابت فزاینده ای بین جریان مقاومت در مقابل جریان محافظه کار در منطقه خاورميانه بوده ايم. تعارض منافع میان این دو جریان در بحران سوریه، بازی با حاصل جمع جبری صفر را ایجاد کرده است. این نوع نگاه مانع هر گونه سازش، و راه حل سیاسی برای خروج از بحران سیاسی در سوریه شده است. در یک طرف بحران سوریه جریان محافظه کار؛ شامل بازیگران منطقه ای مانند عربستان سعودی، قطر و ترکیه می باشد که رویکرد معطوف به تغییر رژیم در سوریه را دنبال می کنند و طرفدار راه حل نظامی در بحران سوریه می باشند. در همین راستا جريان محافظه كار در تلاش است با منزوی کردن سوریه، یکی از متحدان کلیدی ایران را در منطقه که پل ارتباطی با گروههاي مقاومت حزب الله و حماس هم هست، ضربه‌اي به اين جريان بزند. در طرف دیگر جریان موسوم به مقاومت که شامل بازیگرانی مانند جمهوری اسلامی ایران، حزب الله لبنان و در مقیاس کوچکتر عراق می باشند که خواستار حفظ دولت کنونی سوریه اگر چه با انجام برخی اصلاحات سیاسی و مشارکت دادن گروه های سیاسی دیگر در ساختار قدرت هستند. تغيير جهت سياست خارجي سوريه به طرف جريان محافظه كار باعث تغيير نقشه سياسي و قدرت در خاورميانه شده و ضربه جبران ناپذيري بر جريان مقاومت است؛ بنابراین هر يك از طرفين بحران با درك اين مطلب سعي در حفظ يا تغيير تحولات و اوضاع سوريه دارند.
قدرت های منطقه ای که در این پژوهش مورد بررسی قرار می گیرند، شامل: جمهوری اسلامی ایران، ترکیه، عربستان سعودی و قطر می باشند.
اهمیت و ضرورت تحقیقاهداف این تحقیق شامل بررسی موضع گیری، تعیین نقش، اهداف و سازوکارهای قدرت های اصلی منطقه ای تأثیرگذار در بحران سوریه می باشد. همچنین اشاره به اینکه کدامین عوامل باعث حساس شدن و ایفای نقش فعال بازیگران منطقه ای در بحران سوریه شده اند، ایفای اینگونه نقش چه فرصت ها و چالش هایی برای این بازیگران خواهد داشت؟ همچنین دلائل انتخاب موضوع عبارتند از : داشتن درک و شناخت صحیح از تحولات اخیر خاورمیانه، به خصوص تحولات جاری