فتیل و نقیر: 24
حصر صدر: 25
متعمدا: 25
عقد: 26
حرج: 26
حام و بحیره: 27
بنان: 27
مکاء و تصدیه: 28
ولیجه: 28
فقیر و مسکین: 29
ابن: 29
بخس: 30
صواع: 30
زعیم و کید: 30
سبحان الله: 31
درء: 31
واق: 32
عنید: 32
رواسی: 33
حفده: 33
اُف: 33
آوّاب: 34
خلیل: 34
رَقَی: 35
القبیل: 35
یستفزّهم: 35
تَجهر، تُخافت: 36
نُزل: 36
امت، عوج: 37
قاع، صفصف: 37
اهل: 38
مرید، مخلقه، غیر مخلقه: 38
کید: 39
مقامع: 40
عاکف، باد: 40
کالح: 41
تبّرنا: 41
غراما، لم یقتروا، قوام: 41
یحبرون: 42
مرح: 43
صیاصی: 43
سابغات: 43
قطمیر: 44
نصب، لغوب: 44
مارد: 45
واصب: 45
سواء: 45
یوم، سائل: 46
صرصر، نحسات: 46
صدود: 47
اَخِلّاء: 47
ارتقب: 48
تمور: 49
مشفقین: 49
نضاختان: 49
مزن، مقوین: 50
مهیمن: 50
نصوح: 51
ملتحد: 51
ناشئه اللیل: 51
وَزَر: 52
مساق: 52
کواعب اترابا: 52
ارائک: 53
شامخات: 53
قضب، ابّا: 53
مَهِّل: 54
حجر: 54
یتیم: 55
مؤصده: 55
کنود: 56
عِهن: 56
ماعون: 56
شانئک، ابتر: 57
جید: 57
نافله: 57
لفیف: 58
بخش دوم: بیان معنای مقصود از واژه: 58
یوم الدین: 59
لا تقربا: 59
لقاء: 60
یشری: 60
لمس: 60
یصدفون: 61
ظلم: 61
یمکرون: 62
اشده: 62
حین: 63
تخونوا: 63
نسوا: 64
سائحون: 64
مکانه: 65
المحال: 65
محسور: 66
وجوه: 66
قتور: 67
مبارک: 67
یرکضون: 68
اصلحنا: 69
سبب: 69
ارذلون: 70
ریع: 70
حنیف: 71
کِسَف: 71
رب: 72
تبار: 72
قلیل: 73
تراب: 73
رتق، فتق: 73
بسم: 74
الله: 74
استوی: 75
ظن: 75
قروء: 76
مطهره: 76
العزه: 77
وحی: 77
دلوک: 78
ضال: 79
بخش سوم: مقصود نبودن معنای ظاهری لفظ: 80
شاکله: 81
کرسی: 81
آثم: 82
قتل: 82
جهاله: 83
میثاق؛ غلیظ: 84
سکاری: 84
موقوت: 85
اجل مسمی: 85
مکر: 86
عفو: 87
خیفه: 87
عرش: 88
یخلقون: 89
آخره: 89
امام: 90
قلب: 90
کُفر: 90
فلق: 91
مفازه: 92
مریج: 92
اقتت: 93
ظل: 93
بخش چهارم: توسعه در معنای واژه: 94
الله: 95
صراط: 95
حرث: 95
امر: 96
عفو: 96
جزء: 97
ابتهال: 97
محصن: 97
قانتات: 98
شُح: 98
رجز: 99
خفاف، ثقال: 99
مؤتفکات: 100
ضَلَّ: 100
قارعه: 101
قانت: 101
غسق اللیل: 102
کفر: 102
متشاکسون: 103
مساجد: 104
تبتُل: 104
فطهر: 105
مخلدون: 105
انحر: 105
اوّاه: 106
استکانه: 107
یتیم: 107
ازواج: 108
بخش پنجم: بیان لوازم معنا: 108
رحیم: 109
ترک: 109
امی: 110
شکر: 110
یرشدون: 110
اصرار: 111
سفیه: 111
رشد: 112
خبیر: 112
استوی: 113
نَکِدا: 113
أخذ: 114
تسلیم: 114
ترکنوا: 115
صبرٌ جمیل: 116
احسان: 116
سکاری: 117
حنیف: 117
قلبٌ سلیم: 117
غاوون: 118
حکمت: 118
یستعتبون، کبریاء: 119
مرصاد: 120
زکّاها، دساها: 120
هُدی: 121
کنود: 121
ساهون: 122
صمد: 122
جُرَز: 123
بخش ششم: وضع معنای اصطلاحی: 124
انفال: 125
صعود: 125
سقر: 126
احقاب: 126
فلق: 127
بخش هفتم: بیان مصداق 128
صراط: 129
غیر المغضوب علیهم و لا الضالین: 130
صبر: 131
قسط: 131
حبل الله: 132
سبیل الله: 132
سفیه: 133
طَول: 133
حسنات، سیئات: 133
فضل الله، رحمته: 134
تحیه: 134
مستضعف: 135
برهان، نور: 135
بهیمه، انعام: 136
باغ، عاد: 136
محصنات: 136
وسیله: 137
سُحت: 137
حَب، نوی: 137
نعمت الله: 138
انفال: 138
کلمات: 139
ذوی القربی: 139
قوه: 140
مؤمنین: 140
اذان: 140
عَرَض: 141
الصادقون: 141
قدم صدق: 142
سلام: 142
حسنی، زیاده: 142
سوء، فحشاء: 143
آیه: 143
ایام الله: 143
متوسمین: 144
نجم، علامات: 144
مبذر: 145
شجره ملعونه: 145
مقاما محمودا: 146
وُد: 146
خبائث: 147
تفث: 147
الرجس: 148
بئر معطله، قصر مشید: 148
اللغو: 148
برزخ: 148
عذاب: 149
خیر: 149
سوء: 149
لهو الحدیث: 150
انکر الأصوات: 150
فاحشه: 150
سبیل: 151
أمانه، إنسان: 151
اعمی، بصیر: 152
امام مبین: 152
جنب الله: 152
حسنه و السیئه: 153
حلیه: 153
تذکره: 153
ابرار: 154
نعیم: 154
لاغیه: 154
نتیجه: 156
فهرست منابع: 157

فصل اول:
کلیات

تبیین موضوع
بحر عمیق و پرژرفای قرآن کریم، منبع وسیع و پایان ناپذیری از معارف و دانستنیهاست که برای دستیابی به آن و نوش کردن از آن، لازم است زبان قرآن، یعنی زبان عربی را فراگرفت. یکی از مهمترین و مؤثرترین عناصر هر زبان، واژگان و کلمات آن زبان است که برای فهم آن زبان باید آنها را به خوبی کنکاش کرد. بیشک فهم صحیح و کامل معنای کلام قرآن، نیز متوقف بر فهم و درک صحیح و کامل معنای واژگان و کل
م
ات آن است؛ هرچند شناخت مؤلفههای دیگری چون اسالیب و ساختارهای زبان عربی نیز برای فهم آن لازم است. در مورد قرآن کریم به دلایل زیادی شناخت و درک معانیِ صحیح و دقیقِ کلمات و واژگان، اهمیتی صدچندان پیدا میکند؛ از جمله اینکه قرآن، کلام بشر نیست بلکه سخن خداوند متعال است؛ و معارفی عمیق و مربوط به جهان ماوراء در آن مطرح شده است. برای دریافت و درک معانی صحیح واژگان قرآن و همچنین راهیابی به بطون و پرده های درونی کلام حق، لازم است که به سراغ استخراج معانی دقیق واژگان قرآن، از منابع اصیل و دست نخوردهای برویم که حتیالامکان نزدیکترین منابع به عصر نزول باشند تا دستخوش تغییرات و تطوراتی که در اثر گذر زمان زبانها بدان دچار میشوند نشدهباشند و معنای کلمات در آنها عوض نشده باشد. سخن رسول اکرم (ص) و ائم? اطهار (ع) در این زمینه نه تنها از نزدیکترین منابع به عصر نزول هستند بلکه بر اساس روایت معروف “انما یعرف القرآن من خوطب به”1 با مراجعه به کلام ایشان به سراغ کسانی رفتهایم که مخاطبان اصلی قرآن کریم هستند و چه کسی بهتر از آنکه مخاطب سخنی بوده، میتواند مراد گوینده را دقیقتر، کاملتر و بهتر عنوان کند.
از حضرات معصومین علیهم صلوات الله روایات زیادی در حوز? قرآن کریم و تفسیر کلام حق به ما رسیده است. و این بدان دلیل است که از همان ابتدا، مسلمانان برای فهم قرآن به ایشان مراجعهکرده و سؤالات خود را مطرح مینمودند. بسیاری از این سؤالات در مورد معانی و مفاهیم کلمات قرآن است و این مطلب، با توجه به اینکه سؤالکنندگان، عربزبان بودهاند و در همان صدر اول و نزدیکترین افراد به زمان نزول قرآن زندگی میکردهاند، خود اهمیت ویژهای دارد و جای بسی تأمل.
بر اساس آنچه مطرح شد، در عصر کنونی نیز، برای رهیافت به معانی و مفاهیم صحیح عبارات کلام حق، لازم است معنای اجزاء کلام یعنی کلمات و واژگان روشن شود؛ حال اگر در مورد معنای کلمات، روایاتی از معصومان
در دسترس باشد باید پس از اطمینان از اعتبار و صحت آن احادیث، به آنها رجوع کرده و باتوجه به آنها مراد خداوند را از آیاتش کشف نمود و اگر روایات صحیحی در دسترس نباشد، باید به همان معنا و مفهومی که در کتب لغتِ نزدیک به عصر نزول مطرح شده اعتماد کرد.
اهمیت و ضرورت موضوع:
قرآن کریم به زبان عربی مبین و مطابق با اسالیب بیان عربی و نظم بدیع آن نازل شده است. بدیهی است هر کس بخواهد به معانی و مقاصد قرآن کریم دست یابد باید بهره زیادی از زبان و لغت عربی داشته باشد وگرنه قادر به فهم آن نخواهد بود. امروزه مفردات قرآن به عنوان یکی از دانش‌های قرآنی مطرح است و کتاب‌های متعددی درباره آن تألیف شده است.
عالمان و مفسران اسلامی همواره بر ضرورت آگاهی از معانی الفاظ قرآن کریم به عنوان مقدمه ورود به تفسیر قرآن تأکید کرده‌اند؛ راغب اصفهانی صاحب بزرگترین و ارزشمندترین کتاب لغت قرآن نیز در مقدمه مفردات می‌نویسد:
به نظرمی رسد که نخستین دانش مورد نیاز یک مفسر علوم لفظی (ادبی) است و از میان علوم لفظیه تحقیق درباره کلمات قرآن از همه مهم‌تر است. نیاز مفسر به تفسیر واژه‌های قرآن همانند نیاز بنّا به خشت خام است در ساختن بنا کسی که می‌خواهد قرآن را تفسیر کند اول باید معنای واژه‌ها را بداند وگرنه نمی‌تواند قرآن را تفسیر کند.2
سیوطی تفسیر قرآن را تنها برای آن دسته از مفسران جایز می‌داند که جامع همه علوم مورد نیاز در تفسیر باشد، آنگاه او اولین دانش از آن‌ها را دانش لغت می‌داند: “احدها اللغهُ لِاَنّ بها یُعْرَفُ شرحُ مفرداتِ الألفاظ ومدلولاتِها بحسبِ الوضع”3.
پس از روشن شدن اهمیت و ضرورت دانستن مفردات قرآن برای فهم و درک صحیح مراد خداوند، باید گفت از آنجا که قرآن کلام بشر نیست و از سوی پروردگار جهانیان بر پیامبرش نازل شده، دارای پیچیدگیها و تفاوتهایی نسبت به کلام بشر است. شاهد این مدعا نقلهایی است که از همان صدر اسلام به دست ما رسیده و حاکی از این مطلب است که حتی بعضی از اعراب همزمان پیامبر هم معنای بعضی از واژگان قرآن را نمیدانستهاند. مثلا نقل شده که از خلیفه اول معنای واژه “اب” را پرسیدند؛ و او پاسخ داد: “ای سماء تظلنی و ای ارض تقلنی اذا قلت فی کتاب الله ما لا علم لی به”4 عمر این آیه (31 عبس) را قراءت کرد و گفت: “کل هذا قد عرفنا فما الاب”.5این حاکی از آن است که معناشناسی واژگان قرآن فقط برای غیر عربزبانان مطرح نیست بلکه بسیاری از اعراب زمان نزول هم در فهم معنای بعضی از کلمات قرآن دچار مشکلاتی بودهاند. بهترین، آگاهترین و قابل اعتمادترین افراد برای مراجعه و سؤال کردن از مشکلات و پیچیدگیهای کلام قرآن، مخاطبان حقیقی آن یعنی رسول اکرم (ص) و وارثان حقیقی ایشانند.
نقش اهل بیت در تبیین و تفسیر قرآن کریم از آنجایی روشنتر میشود که بدانیم بسیاری از تفاسیری که از صدههای اول و دوم هجری به دست ما رسیده تفاسیر روایی ارزشمندی هستند که در آنها روایاتی که از پیامبر اکرم و ائمه اطهار (ع) در خصوص تفسیر و تبیین آیات قرآن وجود داشته گردآوری شدهاست. تفاسیری چون: ‏تفسیر القرآن الکریم (ثمالى) نویسنده: ابوحمزه ثمالى، کتاب التفسیرنویسنده: عیاشى محمد بن مسعود، تفسیر قمى‏نویسنده: قمى على بن ابراهیم. این نقش روایات تفسیری که در حقیقت نقش صاحبان این روایات یعنی پیامبر (ص) و امامان معصوم در تفسیر قرآن است آنچنان حائز اهمیت و در خور توجه بوده که بعضی از دانشمندان و مفسران، قائل به مکتب تفسیری روایی محض شدهاند و در تفسیر
قرآن فقط و فقط مراجعه به روایات اهل بیت را جایز دانستهاند و دیگر روشهای تفسیری را باطل و حرام میدانند. _که البته صحیح یا غلط بودن این تفکر خود جای بحث دارد.
پیشین? پژوهش:
بحث معناشناسی واژگان قرآن از همان ابتدای نزول قرآن کریم مطرح بوده و با اینکه قرآن به زبان عربی نازل شده بود، برای عربزبانان هم عصر نزول نیز در فهم بعضی از واژگان و مفاهیم

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *